سکته مغزی چیست؟ انواع سکته مغزی، علائم و درمان

سکته مغزی زمانی رخ می‌دهد که یک مشکل عروقی باعث آسیب به بافت سیستم عصبی مرکزی شود. این آسیب می‌تواند به دلیل قطع یا کاهش جریان خون یا به دلیل خونریزی ایجاد شود. مغز برای عملکرد طبیعی خود به اکسیژن و گلوکز وابسته است. بنابراین وقتی خون‌رسانی به قسمتی از مغز مختل شود، سلول‌های عصبی آن ناحیه ممکن است در مدت کوتاهی دچار آسیب شوند.

سه اصطلاحی که بیشتر از همه با آنها مواجه می‌شوید عبارت‌اند از: سکته مغزی ایسکمیک (ناشی از انسداد جریان خون)، سکته مغزی هموراژیک (ناشی از خونریزی) و حمله ایسکمیک گذرا یا TIA (اختلال گذرای خون‌رسانی بدون آسیب دائمی).

انواع سکته مغزی و درمان آن

از نظر بالینی، نوع سکته اهمیت زیادی دارد؛ زیرا درمانی که برای سکته ایسکمیک مناسب است، ممکن است در سکته هموراژیک خطرناک باشد. به‌طور کلی می‌توان اختلالات عروقی مغز را در این سه گروه مهم بررسی کرد.

نکته مهم این است که TIA را نباید یک «سکته خفیف» یا بیماری بی‌خطر دانست. TIA یک علامت هشدار مهم برای احتمال وقوع سکته مغزی است و نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است. تعریف امروزی TIA بر اساس وجود یا عدم وجود آسیب بافتی است، نه صرفاً مدت زمان علائم.

سکته مغزی ایسکمیک چیست؟

سکته مغزی ایسکمیک شایع‌ترین نوع سکته مغزی است و زمانی اتفاق می‌افتد که یک شریان تأمین‌کننده خون مغز دچار انسداد یا کاهش شدید جریان خون شود. در نتیجه، بخشی از مغز اکسیژن و مواد غذایی کافی دریافت نمی‌کند و اگر جریان خون به‌موقع برقرار نشود، سلول‌های عصبی دچار آسیب و مرگ می‌شوند.

سکته ایسکمیک چگونه ایجاد می‌شود؟

۱. سکته ترومبوتیک

در این حالت، در داخل یکی از عروق مغزی یا عروق تغذیه‌کننده مغز، لخته تشکیل می‌شود و جریان خون را کاهش می‌دهد یا متوقف می‌کند. تنگی عروق ناشی از آترواسکلروز می‌تواند زمینه تشکیل این لخته را فراهم کند.

۲. سکته آمبولیک

در این حالت، لخته یا ماده دیگری در قسمت دیگری از بدن تشکیل شده و از طریق جریان خون به مغز می‌رسد. یکی از منابع مهم آمبولی، قلب است؛ به‌خصوص در برخی بیماران مبتلا به فیبریلاسیون دهلیزی.

۳. بیماری عروق کوچک

در بعضی افراد، آسیب عروق کوچک مغزی باعث ایجاد سکته لاکونار می‌شود. این نوع سکته ممکن است ناحیه نسبتاً کوچکی از مغز را درگیر کند، اما بسته به محل ضایعه می‌تواند اختلالات قابل‌توجهی ایجاد کند.

درمان سکته مغزی ایسکمیک

درمان سکته ایسکمیک کاملاً به زمان شروع علائم، تصویربرداری، وضعیت بیمار، محل و اندازه انسداد و سایر عوامل بالینی بستگی دارد.

در راهنمای به‌روز ۲۰۲۶ انجمن قلب آمریکا/انجمن سکته آمریکا، درمان‌های بازکردن رگ شامل ترومبولیز وریدی و ترومبکتومی اندوواسکولار برای برخی انسدادهای عروق بزرگ مورد تأکید قرار گرفته‌اند.

درمان‌های ممکن شامل درمان ترومبولیتیک، ترومبکتومی مکانیکی، کنترل فشار خون و قند خون، درمان علت زمینه‌ای، داروهای ضدپلاکت و ضدانعقاد در شرایط خاص است.

نکته مهم: هیچ‌کدام از این داروها نباید خودسرانه شروع یا قطع شوند، زیرا ابتدا باید مشخص شود سکته ایسکمیک است یا هموراژیک.

سکته مغزی هموراژیک چیست؟

سکته مغزی هموراژیک زمانی ایجاد می‌شود که یک رگ خونی پاره شده و خون وارد بافت مغز یا فضاهای اطراف آن شود. خونریزی علاوه بر اینکه می‌تواند مستقیماً به بافت عصبی آسیب بزند، ممکن است باعث افزایش فشار داخل جمجمه، فشرده شدن ساختارهای مغزی و اختلال بیشتر عملکرد مغز شود.

سکته‌های هموراژیک نسبت به سکته‌های ایسکمیک شیوع کمتری دارند، اما می‌توانند با مرگ‌ومیر و عوارض شدیدتری همراه باشند.

انواع سکته هموراژیک

۱. خونریزی داخل مغزی

در این نوع، رگ داخل بافت مغز پاره می‌شود و خون درون پارانشیم مغز تجمع پیدا می‌کند. یکی از مهم‌ترین عوامل خطر آن فشار خون بالا است. علل دیگر می‌توانند شامل اختلالات عروقی، برخی داروهای ضدانعقاد، اختلالات انعقادی، تروما و برخی تومورها باشند.

۲. خونریزی زیرعنکبوتیه

در این حالت خون وارد فضای زیرعنکبوتیه، یعنی فضای اطراف مغز، می‌شود. یکی از علل شناخته‌شده آن پارگی آنوریسم مغزی است. سردرد بسیار شدید و ناگهانی که گاهی به‌عنوان «بدترین سردرد عمر» توصیف می‌شود، می‌تواند از علائم هشداردهنده خونریزی زیرعنکبوتیه باشد.

درمان سکته هموراژیک

درمان بر اساس محل خونریزی، اندازه آن، علت، وضعیت هوشیاری بیمار، فشار داخل جمجمه و سایر عوامل تعیین می‌شود. ممکن است شامل کنترل دقیق فشار خون، اصلاح اختلالات انعقادی، قطع یا برگشت اثر برخی داروهای ضدانعقاد، کنترل فشار داخل جمجمه، درمان عوارض و مداخلات جراحی در بیماران منتخب باشد.

TIA چیست و چرا خطرناک است؟

TIA مخفف Transient Ischemic Attack و به فارسی حمله ایسکمیک گذرا است. در TIA، یک ناحیه از مغز، نخاع یا شبکیه برای مدت کوتاهی دچار اختلال خون‌رسانی می‌شود، اما انفارکت دائمی بافتی ایجاد نمی‌شود.

تعریف امروزی TIA صرفاً بر اساس اینکه علائم «کمتر از ۲۴ ساعت» طول کشیده‌اند نیست؛ بلکه تشخیص بر اساس وجود علائم ناشی از ایسکمی و نبود شواهد انفارکت بافتی انجام می‌شود.

تفاوت مهم: TIA با «سکته خفیف» یکی نیست. در TIA، طبق تعریف بافتی، انفارکت دائمی ایجاد نشده است؛ در حالی که حتی یک سکته ایسکمیک کوچک می‌تواند باعث آسیب دائمی بافت مغز شود.

تفاوت سکته ایسکمیک، هموراژیک و TIA

علائم سکته مغزی چیست؟

علائم سکته مغزی به محل و اندازه ناحیه آسیب‌دیده در مغز بستگی دارند. علائم شایع عبارت‌اند از:

• ضعف ناگهانی دست یا پا
• بی‌حسی یک‌طرفه بدن
• افتادگی صورت
• اختلال در صحبت کردن
• اختلال در درک گفتار
• اختلال ناگهانی بینایی
• سرگیجه و اختلال تعادل
• اختلال در راه رفتن
• کاهش هماهنگی حرکتی
• اختلال بلع
• سردرد ناگهانی و شدید (به‌خصوص در سکته هموراژیک)

نکته مهم: از روی علائم به‌تنهایی نمی‌توان نوع سکته را مشخص کرد. با مشاهده هر یک از این علائم، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت.

چگونه نوع سکته مغزی تشخیص داده می‌شود؟

یکی از مهم‌ترین مراحل ارزیابی بیمار مبتلا به علائم سکته، تصویربرداری سریع مغز است. پزشک ممکن است از روش‌هایی مانند:

• CT Scan مغز: برای بررسی سریع خونریزی و برخی تغییرات ناشی از سکته
• MRI مغز: به‌خصوص توالی‌های انتشار (DWI) که در شناسایی آسیب ایسکمیک بسیار حساس است
• CT Angiography یا MR Angiography: برای بررسی عروق مغزی و شناسایی انسداد
• بررسی عروق گردن: برای بررسی شریان‌های کاروتید
• بررسی قلب: مانند ECG، مانیتورینگ ریتم قلب و اکوکاردیوگرافی

توانبخشی بعد از سکته مغزی

مغز پس از سکته می‌تواند تا حدی از طریق فرآیندهایی مانند پلاستیسیته عصبی و یادگیری مجدد مهارت‌ها سازگار شود. میزان بهبودی به عوامل متعددی وابسته است و معمولاً نمی‌توان یک زمان قطعی برای «تمام شدن بهبودی» تعیین کرد.

توانبخشی ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• کاردرمانی برای بازگشت به فعالیت‌های روزمره
• فیزیوتراپی برای بهبود حرکت و تعادل
• گفتاردرمانی برای بهبود تکلم و بلع
• توانبخشی شناختی
• ارزیابی و درمان اختلال بلع
• آموزش خانواده
• اصلاح محیط منزل
• آموزش استفاده از وسایل کمکی

برای آشنایی بیشتر با روش‌های توانبخشی، مقاله‌های تخصصی ما را درباره کاردرمانی سکته مغزی در منزل و گفتاردرمانی سکته مغزی مطالعه کنید.

پیشگیری از سکته مغزی

در بسیاری از افراد، بخش قابل‌توجهی از خطر سکته قابل کاهش است. مهم‌ترین اقدامات عبارت‌اند از:

• کنترل فشار خون: مهم‌ترین عامل خطر
• کنترل دیابت: قند خون بالا به عروق آسیب می‌زند
• کنترل چربی خون: در افراد مناسب، درمان کاهش‌دهنده چربی خون
• ترک سیگار: یکی از عوامل خطر مهم
• فعالیت بدنی: ورزش منظم متناسب با شرایط فرد
• درمان بیماری‌های قلبی: خصوصاً فیبریلاسیون دهلیزی
• پیگیری TIA: نباید نادیده گرفته شود، اولین هشدار بیماری عروقی جدی است

مقالات مرتبط با سکته مغزی

کاردرمانی سکته مغزی در منزل

گفتاردرمانی سکته مغزی در منزل

درد بعد از سکته مغزی

تغییرات خلقی پس از سکته مغزی

اختلال بلع پس از سکته مغزی

بی‌اختیاری ادرار و مدفوع پس از سکته