زمانی که فرایند بلع غذا یا مایعات در مسیر دهان تا معده با مشکلاتی مواجه شود، پزشکان آن را اختلال بلع می نامند. همه ما کم و بیش در طول زندگی خود ممکن است با شکلی از این اختلالات مواجه شویم. خوشبختانه اکثر این اختلالات با تشخیص به موقع و درمان، بهبود پیدا می کنند. ما در این مقاله، ضمن معرفی شکل های مختلفی از اختلالات بلع، روش های درمانی آنها را نیز مرور خواهیم کرد.
اختلالات بلع و انواع آن
ما هر روز طی یک فرایند پیچیده و هماهنگ که بلع نامیده می شود، غذا و مایعات را از دهان به سمت معده خود هدایت می کنیم. بلع فرایندی سریع است که معمولا در عرض چند ثانیه انجام می شود اما برای درست انجام شدن آن چیزی در حدود 50 عضله در طی چندین مرحله عصبی درگیر هستند. برای درک بهتر، می توان بلع را به عنوان سفری در نظر گرفت که در طی آن غذا و مایعات از طریق سه ایستگاه اصلی به معده منتقل می شوند. این سه ایستگاه اصلی شامل دهان، گلو و مری هستند. هر نوع اختلالی در این سه بخش می تواند فرایند بلع را مختل سازد. به همین دلیل است که معمولا پزشکان این اختلالات را به سه گروه طبقه بندی می کنند:
- اختلال بلع یا دیسفاژی دهان: ما غذا را با کمک فک، دندانها و زبان خود به قطعات کوچکتری تبدیل می کنیم و سپس در ترکیب با غذذ بزاقی آنها را نرم می سازیم تا فرایند بلع آسان شود. هر گونه مشکل در هر یک از این اندام ها یا فرایند، به اختلال بلع دهانی منجر می شود.
- دیسفاژی اوروفارنکس: غذا پس از آنکه کوچک و نرم شد، از سمت دهان به گلو انتقال پیدا می کند. در این بخش باید جعبه صدا یا حنجره بسته شود تا از ورود مایعات و غذا به نای جلوگیری کند. هر گونه اختلالی در این بخش، به دیسفاژی اوروفارنکس شناخته می شود.
- دیسفاژی مری: پس از عبور از حلق، غذا وارد مری می شود. مری با حرکات موج مانند غذا یا مایعات را به سمت معده هدایت می کند. بدیهی است که هر گونه اختلال در این حرکات، فرایند انتقال غذا و مایعات را مختل می کند. این نوع اختلال، دیسفاژی مری شناخته می شود.
آیا به اختلالات بلع دچاریم؟
اختلالات بلع ممکن است به شکل های مختلفی بروز کرده و علائم آنها بسته به شدت و نوع مشکل متفاوت باشند. برخی از رایج ترین علایم این اختلالات عبارتند از:
- خارج شدن غذا از دهان: یکی از علائم متداول اختلالات بلع دهان، خروج غذا از آن است. افراد مبتلا معمولا نمی توانند به راحتی غذا را در دهان خود کنترل کنند.
- احساس گیر کردن غذا در گلو: افرادی که دچار اختلال بلع در حلق هستند، ممکن است احساس کنند که غذا یا مایعات در گلو یا نای آنها گیر می کند و نمی توانند آن را به طور کامل قورت دهند.
- سرفه و احساس خفگی بعد از خوردن غذا یا نوشیدنی: سرفه های مکرر یا احساس خفگی هنگام بلع غذا می تواند نشان دهنده اختلال بلع باشد.
- کاهش وزن غیر قابل توجیه: افرادی که به علت اختلالات بلع قادر به مصرف کافی غذا نیستند، ممکن است دچار سو تغذیه و کاهش سریع وزن شوند.
- احساس درد در هنگام بلع: برخی از افراد مبتلا ممکن است در هنگام بلع غذا یا مایعات در ناحیه گلو یا مری خود درد را احساس کنند که می تواند ناشی از التهاب یا مشکل ساختاری در گلو یا مری باشد.
چرا به اختلالات بلع دچار می شویم؟
اختلالات بلع ممکن است به خاطر مشکلات مختلفی در عضلات یا اعصاب درگیر در فرایند بلع رخ دهند. اختلالات مغزی و عصبی از جمله تومورهای مغزی، فلج مغزی، زوال عقل، بیماری های ام اس و پارکینسون از جمله مواردی هستند که با مختل کردن هماهنگی میان عضلات در فرایند بلع، می توانند این اختلالات را شکل دهند. این بیماری ها و شرایط پزشکی معمولا با آسیب رساندن به اعصاب و عضلات درگیر، حرکت و هماهنگی لازم برای مصرف غذا و مایعات را دشوار می سازند. علاوه بر این موارد، اسپاسم مری و ضعف عضلانی پیشرفته (میاستنی) نیز می توانند مشکلاتی را در فرایند بلع ایجاد کنند.
بیماری ها و شرایطی که سبب تنگی یا انسداد در ناحیه مری و گلو شوند نیز می توانند اختلالات بلع را به وجود آورند. به عنوان مثال، اختلال بلع یکی از علایم رایج سرطان های سر، گردن و مری است. بیماری های التهابی، از جمله التهاب مری، کیست مری و ریفلاکس اسیدی نیز با ایجاد بافت های اضافی یا تغییرات در ساختار مری، اختلال بلع را به وجود می آورند. علاوه بر این، عفونت های گلو مانند گلودرد استرپتوکوکی، جراحی های سر و گردن و پرتودرمانی نیز می توانند باعث آسیب به نواحی مرتبط و ایجاد اختلال در بلع شوند. در نهایت نیز باید اشاره کنیم که یکی از مهمترین عوامل خطرساز در اختلال بلع افزایش سن است. با بالا رفتن سن معمولا از قدرت عضلات کاسته می شود و احتمال بروز بیماری های عصبی افزایش می یابد. این شرایط ریسک ابتلا به اختلالات بلع را افزایش می دهد.
چگونه این اختلال را تشخیص دهیم؟
ارزیابی دقیق اختلالات بلع و منشا اصلی آنها بر عهده پزشک است. در صورت مشاهده هر یک از علایمی که در بخش های قبل مرور کردیم برای مدت زمانی طولانی، بهتر است به پزشک مراجعه کنید. در مطب و پس از انجام معاینات اولیه، پزشک ممکن است یک یا چند آزمایش تخصصی را برای یافتن منشا مشکل بلع تجویز کند. این آزمایشات معمولا شامل موارد زیر هستند:
- تست بلع باریم: در این روش، رادیولوژیست یک نوشیدنی حاوی محلول باریم را به شما می دهد. این محلول سبب می شود تا در خلال تصویربرداری، جزئیات ساختار مری و گلوی شما به وضوح نمایان شوند. تصاویر ویدئویی حاصل، عملکرد مری در حین بلع را بررسی می کنند. البته این تست ممکن است به صورت اصلاح شده نیز صورت گیرد. در نسخه اصلاح شده بیمار غذا، نوشیدنی و میوه های آغشته به محلول باریم را مصرف می کند تا تمامی فرایند بلع در تصویربرداری ضبط شود.
- آندوسکوپی فوقانی: متخصص گوارش با استفاده از یک اسکوپ، تصاویر دقیقی از گلو، مری و معده تهیه می کند. این روش برای تشخیص باریک شدن مری، تومورها یا شرایطی مانند مری بارت بسیار مؤثر است.
- لارنگوسکوپی: متخصص گوش و حلق و بینی با قرار دادن یک محفظه کوچک از طریق بینی، ساختار گلو و حنجره را جهت بررسی بی نظمی ها معاینه می کند.
- مانومتری مری: در این تست متخصص گوارش لوله ای باریک را از طریق بینی وارد مری کرده و فشار انقباضات مری را هنگام بلع مایعات اندازه گیری می کند.
چگونه اختلالات بلع درمان می شوند؟
اولین قدم برای درمان اختلال بلع، تشخیص آنهاست. همانطور که در بخش های قبل نیز مرور کردیم، مشکلات در بلع ممکن است در اثر اختلال در یکی از سه ایستگاه درگیر در این فرایند رخ دهند. بنابراین، بدیهی است که روش درمان به فراخورد محل و عامل اصلی ایجاد اختلال، متفاوت خواهد بود. در ادامه رایج ترین روش های درمانی برای این مشکل را مرور خواهیم کرد:
- داروها: در صورتی که اختلال بلع ناشی از بیماری های عصبی یا التهابی باشد، داروها می توانند به تسکین علائم کمک کنند.
- جراحی: در صورتی که اختلال بلع به دلیل مشکلات ساختاری مانند تنگی مری، تومورها یا سایر موانع باشد، جراحی راه حل مناسبی خواهد بود.
- توانبخشی بلع: یکی از روش های موثر در درمان اختلالات بلع، توانبخشی است. این درمان شامل تمرینات خاصی است که تحت نظر فیزیوتراپ یا آسیب شناس گفتار و زبان انجام می شود. این روش درمان در اکثر موارد، بهترین نتیجه را به همراه دارد.
- تغییرات رژیمی: افراد مبتلا به اختلالات بلع ممکن است مجبور شوند تغییراتی جدی را در رژیم غذایی خود اعمال کنند. این تغییرات می توانند شامل خوردن غذاهای نرم، مایع یا پوره شده باشند. همچنین، خوردن غذا به تدریج و در حجم کم نیز می تواند به بهبود شرایط کمک کند.
- مداخلات روان شناختی: اگر اختلال بلع به دلیل مشکلات روانی مانند اضطراب یا افسردگی ایجاد شده باشد، درمان های روان شناختی می توانند موثر باشند.
توانبخشی برای مشکلات بلع
توانبخشی مشکلات بلع یکی از روش های درمانی غیر تهاجمی است که تاثیر زیادی بر درمان یا بهبود شرایط بیماران دارد. تمرکز اصلی در این روش، تقویت عضلات درگیر در فرایند بلع و همچنین ایجاد یک سبک زندگی متفاوت و سالم، جهت سازگاری با شرایط بیمار است. به عنوان مثال، ممکن است درمانگر با مرور عادت های غذایی بیمار تغییراتی را در رژیم غذایی او ایجاد کند و غذاها را به سمت گزینه هایی مانند انواع پوره ها سوق دهد. همچنین درمانگر با مشاهده عادات جویدن بیمار، ممکن است ضمن اصلاح آنها، روش ها یا حرکت هایی را برای بهبود این فرایند توصیه کند. این موارد در میان بیماران سکته مغزی، ام اس و پارکینسونی اهمیت ویژه ای دارد.
بخش دیگری از خدمات توانبخشی اختلالات بلع شامل آموزش تمرین هایی برای ناحیه دهان و حلق است که می توانند به تقویت عضلات در این نواحی کمک کنند. رایج ترین تمرینات گفتاردرمانی برای اختلالات بلع شامل موارد زیر می شود:
- تمرینات تقویت عضلات: تمریناتی مانند ماساکو ( قرار دادن زبان میان دندانها و قورت دادن با زبان ثابت)، تمرینات سوپراگلوتیک بلع (ایجاد توازن میان تنفس و نوشیدن آب) و تمرین مندلسون
- تمرینات هماهنگی بلع و تنفس: تمرین گلوتیک بسته و تمرین شیکر
- تمریناتی برای بهبود حساسیت و حس دهانی: از جمله تمرین لمس سطح زبان و سایر بخش های دهان با قاشق
- تمریناتی برای تغییر در الگوی بلع: تمریناتی مانند بلع دوبل (دوبار قورت دادن هر لقمه) و بلع با چانه پایین.
راه حلها نزد سیب نت است!
اختلالات بلع می توانند بر زندگی روزمره افراد تاثیر گذاشته و در صورت عدم درمان، مشکلات جدی تری را ایجاد کنند. تشخیص به موقع و بهره گیری از روش های درمانی موثر می توانند به کاهش این چالش ها کمک کند. سیب نت مجموعه ای تخصصی از خدمات توانبخشی، شامل گفتاردرمانی، کاردرمانی و فیزیوتراپی در پایتخت است که گروهی ویژه را برای درمان و بهبود مشکلات بلع در نظر گرفته است. این مجموعه خدمات تخصصی خود را در قالب فیزیوتراپی در منزل، کاردرمانی در خانه و گفتاردرمانی در محل ارائه می دهد. تمامی متخصصان سیب نت به آخرین متد های روز دنیا جهت درمان اشراف دارند و می توانند برنامه های درمانی تخصصی و شخصی سازی شده ای را ارائه دهند. برای آگاهی از شرایط و خدمات این مجموعه می توانید همین امروز با شماره 09918451025 ارتباط برقرار کنید.
